Een zeepaardje in je hoofd

Marianne Joëls, over de rol van de hersenen van de conceptie tot de dood.

Paperback (187 pagina’s) , uitgeverij Bert Bakker, 2009, ISBN 978-90-351-3360-0

Joëls is hoogleraar neurobiologie aan de universiteit van Amsterdam en tevens verbonden als wetenschapper aan het UMC Utrecht. Zij verricht onderzoek naar de werking van stress op de hersenen.

De titel van het boek verwijst naar de hippocampus: het gedeelte van de menselijke hersenen dat te maken heeft met de geheugenfunctie en dat enigszins de vorm heeft van een zeepaardje. In 23 essays schets Joëls een beeld van de complexiteit en kwetsbaarheid van een van de belangrijkste organen van het menselijk lichaam. Dat zij dit zal doen op een originele manier, blijkt al wanneer we de inhoudsopgave bekijken: de essays dragen klinkende namen als: ‘De hersenen van professor Zonnebloem”, ‘Druk, druk, druk’ en ‘Creatief met cellen’.

Het boek heeft geen voorwoord en dit zet al meteen de toon voor het hele boek: kort, bondig en duidelijk. Joëls valt met de deur in huis, door op de eerste pagina van het boek een uiteenzetting te geven van de opbouw en structuur van de hersenen: ‘Men schat dat onze hersenen zo’n 110 miljard cellen bevatten, bijgestaan door minimaal tienmaal zo veel steuncellen … Iedere zenuwcel maakt gemiddeld weer contact met 10.000 andere cellen; en dan hebben we het nog niet eens over die kampioenen in onze kleine hersenen die wel 150.000 contacten kunnen maken.’

Toch slaagt Joëls erin geen saaie wetenschappelijke verhandeling te maken van de werking van de hersenen en de invloed van afwijkingen ervan op ons gedrag. Integendeel zelfs, de schrijfster heeft een manier gevonden om een vertaalslag te maken van puur wetenschappelijk naar prettig leesbaar, waardoor ook niet wetenschappers beter kunnen gaan begrijpen wat er ten grondslag ligt aan stoornissen zoals ADHD, autisme, Alzheimer, dislexie of Parkinson.

Joels maakt op een originele wijze inzichtelijk wat de kenmerken zijn van een bepaalde neurologische ziekte of aandoening, door de mensen die eraan leiden op te voeren als figuranten in haar eigen leven. Het boek lijkt hierdoor autobiografisch te zijn maar is het niet (zo blijkt uit de verantwoording aan het eind van het boek). Aan de hand van tal van herkenbare situaties en gebeurtenissen uit het dagelijks leven, krijgt de lezer een goed beeld van hoe het is om met een bepaalde stoornis te moeten leven, maar ook hoe het is voor de omgeving van die persoon. Zo heeft de overbuurman de ziekte van Parkinson, tante Dora de ziekte van Alzheimer en het vriendje van haar zoon ADHD. Hierna (of hiervoor, naargelang het hoofdstuk) beschrijft ze beknopt wat de wetenschap al over de betreffende ziekte weet of nog hoopt te ontdekken.

In een aantal essays beschrijft Joëls meer algemeen de relatie tussen hersenen en gedrag. Zij schrijft: ‘Over het algemeen zijn hersenaandoeningen niet het gevolg van een fout in één bepaald gen, maar ontstaan door een optelsom van allerlei genen die in combinatie met je levensgeschiedenis het risico voor het ontwikkelen van een hersenziekte vergroten’.

In ‘Bemoederzucht’ wordt de invloed beschreven van de vroege kinderjaren en het effect van aandacht van de moeder voor haar kind aan de hand van een proefdiermodel met ‘moeder en kind’ ratten en in: “Een volgende generatie’ beschrijft Joëls de invloed van het hormoon oxytocine op het moederschapsgedrag, dat echter bij overproductie leidt tot ‘troetelvrouwen- en moeders, die niets liever doen dan liefde en zorg geven met een ongeremd vertrouwen in de ander’. Het is maar dat je het weet.

Al met al is het een boek dat aangenaam leest, ook al blijft het een beetje bij ‘snorkelen aan de oppervlakte’ (om in termen van zeepaardjes te spreken) omdat echte diepgang ontbreekt. Het boek kan echter wel een uitnodiging zijn om dieper te gaan.

Lees verder